U leest in het boek over kleureneconomieEen Evenwichtige Economie door ir. Barry Voeten
« Start » PDF versie
U leest in het boek over kleureneconomieIn de afgelopen twintig jaar hebben velen zich gestort op hetzelfde onderwerp als ik. Hiervoor hebben zij ook verschillende motieven, maar, allen vallen net als Rainbow Trading onder duurzame ontwikkeling in het algemeen. Voor zover ik weet hebben ze zonder uitzondering gekozen voor
het enigszins aanpassen van het euro/gulden stelsel
een nieuw stelsel gebaseerd op een enkelvoudige eenheid.
Deze afbeelding illustreert de mogelijkheden van de één-dimensionale ruimte. Zie het als volgt: hoe hoger, hoe beter. Hoe rijker. Hoe witter. Alle vormen van waarde worden platgeslagen tot deze eenvoudige schaal. Ongeacht of er dollars, euro's, kiloJoules (energie) of kilogrammen (massa) mee worden aangegeven.
Het unieke aan Rainbow Trading is dus dat wij een drievoudige eenheid, ofwel drie-eenheid gebruiken om waarde te beschrijven, terwijl andere systemen blijven hangen in de beperking van een één-dimenisionale ruimte.
Deze afbeelding geeft de veelheid van mogelijkheden van de drie-eenheid aan. Met de drie basiskleuren kunnen we vrijwel alle zichtbare kleuren mengen. Ook is er geen boven of onder, beter of slechter. Het gaat alleen om de balans.
Dimensies van ruimte
Elke wiskundige, logische of fysieke ruimte bestaat uit één of meerdere dimensies. De lijn, nagenoeg de eenvoudigste wiskundige ruimte, is één dimensionaal. De gangbare economische wereld leeft in principe in deze zeer eenvoudige ruimte. Er is alleen maar meer, minder of even veel.
De volgende vorm is het vlak. Dit is een twee-dimensionale ruimte. Er is lengte en breedte. Elke plek in het vlak is dus aan te geven met 2 getallen, namelijk de lengtegraad en de breedtegraad.
De kubus is een 3-dimensionaal object. Behalve lengte en breedte is er ook nog een hoogte. Je hebt nu drie getallen nodig om elk punt in of op de kubus aan te geven. De drie-dimensionale ruimte gebruiken we bij de Rainbow-Trading, want de kleuren Rood, Groen en Blauw beschouwen we elk als een dimensie.3
Ruimtes met meer dimensies zijn in principe mogelijk. Fysici hebben aangetoond dat onze wereld meer dan tien dimensies omvat. We herkennen er maar drie. Let erop dat de dimensies onderling geen volgorde hebben. Als je in een kubus zit, maakt het je niet uit of de lengte nummer 1 of nummer 2 heeft gehad van iemand die in een lager-dimensionaal stelsel leeft. Wie het heeft over “de zesde” of “de negende” dimensie is dus onzinnig bezig. “Dat speelt zich af in een negen-dimensionale ruimte” is wel correct gezegd.
Als eerste zullen we de voorstellen bespreken die op één of andere manier een verandering van het huidige geldsysteem betekenen.
Geld terug voor gebruikte flessen. Het lijkt zo oud als de wereld en o zo logisch. Maar het betekende een echte verandering van het geld-systeem: Bij aankoop van een fles cola, koop je gelijk het recht om de fles voor twee kwartjes terug te brengen. Een soort dubbele bedrijfskolom dus eigenlijk: de kolom van de cola en de kolom van de fles. In 2006 is de verplichte plastic statiegeldfles afgeschaft. De komende jaren zullen we kennismaken met de wegwerp-fles voor frisdranken.
Het bestaan van de statiegeld-regeling en de afschaffing ervan geeft aan hoe afhankelijk de inzameling van nuttige stoffen is van de politieke waan van de dag. Recycling zit niet van begin af aan in het systeem. Het achteraf toevoegen betekent dat je het ook weer weg kunt halen. Precies hetzelfde is het probleem met eco-tax.
Eco-tax is een belasting op milieu-onvriendelijke producten en een lagere belasting op milieuvriendelijker alternatieven.
Een mogelijkheid is om de productie van vervuiling aan te pakken. Een tweede mogelijkheid is om het gebruik van (niet-duurzame?) energie te belasten.
Eco-tax is nooit op aanzienlijke schaal ingevoerd. Eerder in dit boek heb ik al aangegeven waarom: het geldsysteem is dusdanig onstabiel dat het bij een fundamentele koerswijziging zou instorten. Dat durft niemand aan.
Stel dat er wel eco-tax zou zijn, dan zie ik nog enkele beperkingen. Aan het eind van elke productiecyclus heb je te maken met de keuze: recyclen of op de blauwberg. Als het gaat om kunststoffen die moeilijk afbreken dan kost het afbreken juist extra energie. Deze kosten worden meegenomen in de prijs van het product. Maar wat gaat de fabrikant nu doen? Wat gaat de consument doen? Zal er worden gerecycled en neemt men de eco-tax op energie voor lief? Of laten we het afval liggen en betalen we de eco-tax op afval? Wat is de juiste verhouding tussen de twee eco-taxen op de fundamenteel verschillende zaken “energie” en “materiaal” ? Ze worden allebei gerekend in hetzelfde geld en dat maakt het moeilijk met een zinnige verhouding te komen.
Aan de structuur van de economie wordt met eco-tax niets veranderd. Aan de ene kant van de bedrijfskolom rijst nog steeds de afvalberg de lucht in, ditmaal enigszins weggepest met een extra tax, die een tweede 'recycling' industrie zal aanwakkeren.
De inherente dualiteit tussen energie en materie wordt dus niet meegenomen in het eco-tax concept. Toch is de eco-tax een goede tussenstap voor een maatschappij die overstapt naar Duurzame Ontwikkeling. Dat doe je om de ondernemers in geld-land wakker te schudden en bewust te maken van de noodzaak tot innoveren.
Fair Trade is het handelen met kleine producenten in verre landen op basis van langdurige contracten tegen prijzen die boven de gangbare wereldmarkt-prijs liggen. Max Havelaar is een bekende Nederlands merk dat zulke producten aanbiedt. Met name koffie, thee, cacao-producten en ananas worden aangeboden.
Fair Trade is een prachtig initiatief waarvan het bestaan aantoont dat de kapitalistische markt in principe unfair is. Het doel van het hele spel is namelijk om zoveel mogelijk geld te verdienen. Fair-Trade spelers denken daar anders over en dat toont hun innerlijke kracht.
Jammer genoeg is het Fair-Trade virus weinig aanstekelijk gebleken. Het marktaandeel blijft steken rond de 5%. Ik denk dat het komt doordat zoveel mensen in Nederland het zelf ook niet breed hebben (hoewel toch net iets breder dan de koffieboeren in Guatemala) en dat ze de stap naar een duurdere koffie niet durven te maken. De 5% kopers bestaat uit mensen met hardere principes of ruimere zakken.
In denk dat het door Fair-Trade opgebouwde netwerk uitstekend geschikt is om daarnaast onder de Rainbow Trading vlag te handelen. Met kleinschaligheid, een bottom-up organisatie en lange termijn-contracten met fatsoenlijke prijzen is het een voorbeeld voor de aanstaande gebruikers van Rainbow Trading.
De afgelopen 30 jaar is er ontstellend veel belangrijk werk verricht op het gebied van de teelt van groente en fruit en de veehouderij: zonder gif, zonder kunstmest en diervriendelijk. Talloze keurmerken en 'labels' zijn het gevolg. Behalve de smaak is er immers nauwelijks een ander herkenningspunt voor het betrouwbare product.
Een groot nadeel van de bio-producten is natuurlijk de prijs. In de winkel betaalt u voor een potje appelmoes gauw € 0,50 extra, ook al kosten de biologische appels slechts € 0,01 meer dan de conventionele, bespoten appelen.
Dat komt door de tussenhandel. Overal staan de prijzen onder druk en voor een kleine partij als een klein ecologisch appelmoes-merk rekent de potjesfabriek graag een centje extra. Dat telt flink door in de prijs in de winkel. Eigenlijk zijn alle productiestappen duurder, omdat er door de kleine biologische fabrikant minder potjes worden omgezet dan door een grote fabrikant. Hier zien we dat de bio-sector moet roeien tegen de stroom in, de stroom van het grote geld. De roeien waar ze het mee doen zijn de idealen, het plezier, het hart voor het vak en de vakmanschap.
De consument is nog niet echt overtuigd van het gelijk van biologisch. Ondanks de hogere prijs is een biologisch product onder het felle tl-licht in de supermarkt niet herkenbaar. Pas bij goed proeven kan het zijn dat de smaak opvalt. Net als bij Fair Trade blijft het marktaandeel schommelen tussen de 5% en 10%. Dat is teleurstellend.
Voor zowel de consument als de producent van biologisch biedt Rainbow Trading mogelijkheden. Plotseling wordt uw bewuste gedrag wel beloond met een gunstiger, evenwichtiger prijs. Telers die spuiten met gif moeten blauw rekenen. Telers die kunstmest gebruiken moeten rekenen op een forse verhoging van hun Rood-inkoop. De productie van kunstmest is namelijk een enorme energieslurper.
De consument ziet voortaan het verschil tussen een bio-appel en een conventionele appel direct aan de prijs: de bio-appel rekent geen blauw. Omdat het gif ook op de appels zit moet de teler van de conventionele appels Blauw doorrekenen aan zijn klanten. Aan de hoeveelheid Blauw kunnen we de concentraties zien. En als hij dat niet doet?
Vanwege de transparantie van alle boekhoudingen komen we vanzelf achter de inkoop. Niet dat dat erg is. Nee hoor. Maar nu weten we het tenminste.
De eerste gebruikers van Rainbow Trading zullen biologische boeren en tuinders zijn. Het netwerk biedt contacten met klanten en afnemers en lange-termijn relaties. En vooral veel respect voor uw opgebouwde expertise!
De Tobin Tax is vernoemd naar de econoom James Tobin. Hij kwam met het idee dat naar hem vernoemd is nadat President Nixon het financiële garantiesysteem Bretton Woods had moeten verlaten.
De Tobin-belasting wordt geheven op verplaatsing van geld over Nationale grenzen. De heffing kan laag zijn, tussen de 0,05 en 1,1 procent. Het is de bedoeling om speculanten tegen te houden. Zij zijn vaak verantwoordelijk voor hevige schommelingen in de koersen van munten op de valutamarkt doordat ze grote hoeveelheden geld verplaatsten van het ene land naar het andere, uiteraard elektronisch.
De Tobin-tax heeft het nog niet helemaal gemaakt tot de praktijk omdat voorstanders wachten totdat anderen mee gaan doen. Volgens Wikipedia staat President Chaves van Venezuela op het punt de belasting in te voeren.
De Tobin Tax is eigenlijk een doekje voor het bloeden dat ontstaat door het eenzijdig verplaatsen van geld, zonder dat er goederen tegenover staan. De hoeveelheid geld in een land moet overeenstemmen met zijn goederen. Als u dus geld verplaatst zonder goederen de andere kant op te brengen, dan brengt u beide landen in onbalans.
In Rainbow Trading is het dus principieel onmogelijk slechts geld te verplaatsten: verplaatsen kan mits er goederen tegenover staan.
Wij Hollanders weten natuurlijk alles van importeren. Eén van onze sterke punten is de import van veevoer. Dat kan dus, maar, tegen welke prijs? Rainbow Trading schrijft voor dat alles zou moeten worden gerecycled op straffe van de blauwberg. Deze specifieke blauwberg noemen wij het mestoverschot. Ofwel de Hollandse veehouder wordt smurf, ofwel hij exporteert gelijkwaardige producten zoals compost naar de landen van herkomst.
Ook dit is een beweging die steun verdient. Mensen steken hun nek uit om vanuit de bestaande situatie dingen te bereiken en te verbeteren. Hoezee.
Persoonlijk sta ik kritisch tegenover een flink aantal “verantwoorde” bedrijven. De telecom-sector wordt alom geprezen. Maar hoe zit het met de veiligheid van GSM/UMTS-straling? De veiligheid is nooit bewezen en dat is dus wel een vereiste voor verantwoord ondernemen.
Nog zo'n bedrijf is Vopak. Ik ben erg blij dat ze veiligheid serieus nemen, want ik woon binnen 5 kilometer van honderden van hun olie-opslag-tanks in de Rijnmond. Maar, in een duurzame wereld is geen plaats voor deze grootschalige olie-industrie als infuus voor auto-mobilitis. Dus hoe kan het bedrijf dan duurzaam zijn?
Het gaat erom dat we erachter komen hóe duurzaam we bezig zijn. Dat kan door het publiceren van bedrijfsgegevens. Dat kan door de RGB-drie-eenheid te gebruiken.
De ervaring die is opgedaan met het publiceren van duurzaamheids-gegevens zal hard nodig zijn bij het ontwikkelen van Rainbow Trading. Ook zullen de eerste grote zakelijke gebruikers van Rainbow Trading uit de hoek komen van bedrijven die zich nu al bezighouden met duurzaam ondernemerschap. Het sluiten van de levenscycli van hun producten en het minimaliseren van het energiegebruik zijn een afdoende uitdaging voor deze bedrijven. En mochten ze erachter komen dat de optimale situatie niet lonend is in de Euro-economie, dan staat niets hun aansluiting op het Rainbow Trading netwerk in de weg.
Populair bij wetenschappers en politici is het “internaliseren” van milieukosten. Bijvoorbeeld, als een auto rijdt, gaat de verbrande benzine als lucht (waterdamp, koolzuurgas en talloze giftige gassen) via de uitlaat naar buiten. Dat is dus vervuiling. De vervuiling zit niet bij de prijs inbegrepen, zeggen ze, dus als je die kosten wel in de prijs meeneemt, intern dus, dan ontmoedig je de vervuiling.
Op zich is het internaliseren dus een prima beleidsinstrument. Vooral doen.
Het enige dat me niet bevalt is het woord “internaliseren” zelf. Als je het product zou bekijken vanuit zijn cyclus, dan is de benzine na verbranding ook nog steeds benzine, zij het in een andere fase. Het is toch geen verrassing dat je die benzine zal verbranden? Hoe kan je die vervuiling dan dan extern noemen ? Typisch iets voor het economisch model “bedrijfskolom”!
Het microkrediet is het uitlenen van kleine bedragen aan (kans)armen via lokale bankjes en support groepen. Het blijkt dat deze kansarmen juist minstens zo kredietwaardig zijn als gangbare doelgroepen van banken. In die zin is er eigenlijk niets fundamenteels verandert, alleen het inzicht in de markt is een stukje verschoven.
Het succes van de microkredieten geeft aan dat als de geldlozen eenmaal toegang krijgen tot geld, er een wereld voor ze opengaat. Ik zie dit als een aanmoediging voor Rainbow Trading. Het betekent hetzelfde voor de kansarmen, alleen hoeven ze natuurlijk geen rente te betalen omdat die verboden is onder Rainbow Trading. Dat betekent dat de kansen voor kanslozen niet langer nog meer kansloosheid elders betekenen. Zie “Rente” en het verhaal van het laatste tientje.
De volgende systemen zijn geen aanpassing van het huidige systeem, maar een nieuw, eigen bedenksel. De grote overeenkomst tussen al deze varianten en ook het gangbare Euro-stelsel is dat ze zich allen baseren op enkelvoudige eenheden. Zwart-wit geld dus, in onze termen.
Bernard Lietaer noemt in Het geld van de Toekomst [liet2001] de alternatieve geldsystemen consequent “complementaire” geldsystemen, omdat ze met name geschikt zijn als aanvulling op (uw inkomen uit) het gangbare geldstelsel. Ze werken vooral, maar niet uitsluitend, op plaatsen waar veel werkloosheid en andere ellende heerst. Het aantal systemen wereldwijd maakt een exponentiële (explosieve) groei door. In 1998 waren er wereldwijd zo'n 2000 stelsels in werking. Na de geldcrises is het aantal gebruikers in Zuid-Amerika met miljoenen gestegen.
Op deze plaats kan ik maar een aantal voorbeelden noemen die allen zijn ontleend aan Beranrd Lietaer's Geld van de Toekomst. [liet2001]
Lets is het in onze streken meest bekende alternatieve geldsysteem. Het Local Exchange Trading System bestaat uit een plaatselijk netwerk van handelaren die goederen en diensten uitwisselen op basis van wederzijdse tegoeden. Bij elke aankoop tekent de koper een cheque die door de centrale administratie wordt verwerkt. Het tegoed van de koper wordt dan verlaagd en het tegoed van de verkoper verhoogd. Het totale tegoed van de hele gemeenschap blijft dus in principe nul, ware het niet dat degene die de administratie doet ook “betaald” moet worden.
In Nederlandse steden kun je bij de LETS-systemen terecht voor aankopen van met name diensten en gebruikte goederen. Er is geen of nauwelijks aanbod van nieuwe goederen of dingen als groente is er geen aanbod. In Rainbow-taal gesproken zou ik zeggen dat er met name Rood en Blauw te koop zijn maar geen Groen. Logisch, de bewoners bevinden zich in de stad en hebben geen of nauwelijks beschikking over een groentetuin.
Tot op heden hebben de gebruikers van LETS-systemen geen interesse gehad in Rainbow Trading met name omdat ze het te moeilijk vinden. Ook is de overstap moeilijk, immers, wat zijn je “sterren” dan ineens waard in Rainbows? Ook is het moeilijk om de groepen van honderden gebruikers te overtuigen van “het gelijk”. Kortom, de LETS gebruikers zullen rustig LETS blijven gebruiken zolang ze er gelukkig mee zijn.
Het grote verschil tussen Rainbow Trading en LETS is natuurlijk dat Rainbow Trading juist probeert die groente- en fruitproductie op gang te krijgen. Groen is fijn, en lokale productie kost weinig energie. Als de stadsbewoners gesteund worden door dorpelingen uit de omgeving met wat meer grond, dan kon er wel degelijk een interessant netwerk ontstaan. De stedelingen leveren de werkkracht en de klanten, de dorpelingen het land en de expertise. Een prima combinatie.
Een flink aantal systemen werkt met tijd als basis van waarde. Ithaca-hours en Time-dollars zijn er enkele van. Uren die je gebruikt om iemand anders te helpen kan je gebruiken om jezelf te laten helpen. Of je oma die 100 kilometer verder woont, als het biljet daar ook wordt geaccepteerd. Zo kun je, door je buurman te helpen, je oma helpen die je eigenlijk zelden ziet.
Het Tijd-Dollars systeem is populair bij bejaardenhuizen. De bewoners krijgen niet alleen meer hulp, maar ze kennen elkaar beter en zo ontstaat er een hechtere gemeenschap. Mensen werden zelfs gezonder. Verzekeraar Elderplan uit Brooklyn, New York, accepteert de tijddollar daarom als betaaleenheid voor maximaal 25% van de premie. Van de inkomsten huren ze zelf “personeel” in.
Ook hier zien we dat de systemen het meeste succes boeken op de plekken waar het minste geld rondgaat. Toch is dat niet altijd zo. Daarvoor gaan we naar Zwitserland.
In 1934 werd in Zürich de WIR (“Wij”) opgericht. Het is het oudste nog werkende complementaire geldsysteem in de westerse wereld. Momenteel heeft het meer dan 60.000 deelnemers. Het systeem is bijzonder omdat het gebruikers aanmoedigt eerst flink “wir” uit te geven, voordat er zal worden verdiend. Het contrast met de Zwitserse Frank is groot: er wordt aanbevolen eerst te verdienen en dan de uitgaven zo laag mogelijk te houden.
De Terra is Lietaer's eigen poging een universele eenheid van waarde vast te stellen, waar andere systemen naar kunnen refereren zodat er internationaal kan worden gehandeld tussen de diverse systemen. De Terra is zo'n eenheid en die wordt als volgt, maar als voorbeeld, voorgesteld:
1 terra =
1/10 vat (= 15,9 liter) olie +
1 bushel (= 21,7 kg) tarwe +
2 pond (= 908 gram) koper +
1/100 ounce (= 0,31 gram) goud
Door de referentie aan concrete, fysieke goederen is het altijd mogelijk de waarde van uw lokale eenheid af te meten tegen die van de Terra. Deze zelfde truuk wordt toegepast in Raibow Trading alleen is er daar gekozen voor een andere eenheid, namelijk Zonnebloemolie.
Het verschil zit het verder in de details. Natuurlijk gebruikt Rainbow Trading een drie-eenheid en geen enkelvoudige eenheid. Maar, door uit te gaan van de natuurlijke grootheden massa en energie, kan er voor elk product een redelijk nauwkeurige schatting worden gemaakt van de waarde in deze natura. De Terra kent alleen de koppeling via marktprijzen.
Een grote overeenkomst tussen de Terra en Rainbow Trading is dat ze zijn bedacht achter een beeldscherm en de toets van de praktijk nog hebben ontlopen.
De toets van de praktijk is sinds 1972 dat er helemaal geen internationale waardestandaard is. En toch kunt u met uw creditcard via internet betalingen doen in verre landen. Ik verwacht dat door de fysieke dekking deze eenheden als de Terra en Rainbow Trading op lange termijn stabieler zijn dan de gangbare geldeenheden. Dat is niet zo belangrijk voor uw brood van morgen. Maar wel voor uw pensioen dat in 2036 wordt uitgekeerd. Dit soort praktische onderwerpen komen aan bod in het hoofdstuk A-Z.
U leest in het boek over kleureneconomie